Doğu Almanya (DDR) Tarihi
Yıl yıl infografik kronoloji, devlet başkanları, Berlin Duvarı'nın inşasından Stasi istihbaratına ve 1990 birleşmesine uzanan 45 yıllık eksiksiz rehber.
İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Nazi Almanyası'nın koşulsuz teslimiyetiyle birlikte Avrupa kıtası iki kutuplu yeni bir jeopolitik gerçeklikle yüzleşti. Müttefik kuvvetlerin Almanya'yı dört işgal bölgesine ayırması, Soğuk Savaş'ın merkez üssünü Berlin'e taşıdı. 7 Ekim 1949'dan 3 Ekim 1990'a kadar varlığını sürdüren Demokratik Almanya Cumhuriyeti (DDR - Deutsche Demokratische Republik), Doğu Bloku'nun en gelişmiş sanayi gücü ve Sovyet sosyalizminin Batı sınırındaki vitriniydi.
Bu kapsamlı rehberde; DDR'ın doğuşunu, ülkeye yön veren tüm liderleri, Stasi'nin gözetim aygıtını ve 1945'ten birleşmeye kadar yaşanan tüm kritik dönüm noktalarını yıl yıl kronolojik bir infografik eşliğinde inceliyoruz.
"15 Haziran 1961'de Walter Ulbricht 'Niemand hat die Absicht, eine Mauer zu errichten' (Kimsenin bir duvar örmeye niyeti yok) güvencesini verdi. Yalnızca 59 gün sonra, 13 Ağustos 1961 gecesi Doğu Berlin sokaklarına ilk beton bloklar yerleştirildi."
1. Doğu Almanya'nın Liderleri ve Devlet Başkanları
DDR siyasal sisteminde Batılı anlamda bir kuvvetler ayrılığı bulunmuyordu. Resmi devlet makamlarının üzerinde, tek ve mutlak güç Almanya Sosyalist Birlik Partisi (SED) Genel Sekreteri ve Politbüro'suydu. İşte DDR'a damgasını vuran tarihi figürler:
- Makamı: DDR'ın ilk ve tek resmi Cumhurbaşkanı (Staatspräsident).
- Tarihi KPD (Almanya Komünist Partisi) kökenli kıdemli komünist lider. Rejimin kuruluş yıllarında halka babacan bir devlet başkanı imajı sundu. 1960'ta vefatının ardından cumhurbaşkanlığı makamı tamamen lağvedildi ve yerine kolektif 'Devlet Konseyi' (Staatsrat) kuruldu.
- Makamı: SED Birinci Sekreteri ve Devlet Konseyi Başkanı.
- Stalinist çizginin Almanya'daki tavizsiz uygulayıcısıydı. 1953 işçi ayaklanmasını Sovyet tanklarıyla bastırdı. Ülkenin eğitimli beyin göçüyle kan kaybetmesini önlemek için 1961'de Berlin Duvarı'nı inşa ettiren liderdir. 1971'de Moskova'nın desteğiyle görevden uzaklaştırıldı.
- Makamı: SED Genel Sekreteri ve Devlet Konseyi Başkanı (18 yıl iktidar).
- Halkın tepkisini dindirmek için 'Tüketim Sosyalizmi'ni başlattı; sosyal konut hamleleri yaptı ancak bunu Batı Almanya bankalarından alınan devasa kredilerle finanse etti. Stasi'nin gözetleme ağını zirveye taşıdı. Gorbaçov'un Glasnost ve Perestroyka reformlarına direnerek ülkeyi ekonomik ve siyasi iflasa sürükledi. 18 Ekim 1989'da kendi Politbüro'su tarafından istifaya zorlandı.
- Egon Krenz: Honecker'in halefi olarak yalnızca 50 gün iktidarda kalabildi. 9 Kasım 1989'da Berlin Duvarı'nın yıkılışına giden kontrolsüz halk selini durduramadı.
- Lothar de Maizière: Mart 1990'da yapılan DDR tarihindeki ilk ve tek serbest seçimleri kazanan Hristiyan Demokrat (CDU) lider; Doğu Almanya'yı Batı ile birleştiren son Başbakan.
2. Yıl Yıl Doğu Almanya İnfografik Kronolojisi (1945 – 1990)
Doğu Almanya'nın kuruluşundan haritadan silinişine kadar geçen 45 yıllık sürecin kilometre taşları:
Potsdam Konferansı ve Sovyet Askeri Yönetimi (SMAD)
Nazi Almanyası'nın teslimiyeti sonrası Almanya 4 işgal bölgesine ayrıldı. Sovyet Askeri İdaresi (SMAD), kendi bölgesindeki sanayi tesislerini savaş tazminatı olarak söküp SSCB'ye taşıdı ve toprak reformuyla büyük çiftlikleri kamulaştırdı.
KPD ve SPD'nin Zorla Birleştirilmesi: SED'in Doğuşu
Sovyet baskısı altında Komünist Parti (KPD) ve Sosyal Demokrat Parti (SPD) zorunlu olarak birleştirilerek Almanya Sosyalist Birlik Partisi (SED) kuruldu. Bu parti, DDR'ın 41 yıllık tek egemen siyasi gücü haline geldi.
Berlin Blokajı ve Müttefiklerin Hava Köprüsü
Batı işgal bölgelerinde Alman Markı (D-Mark) para reformunun yapılması üzerine Stalin, Batı Berlin'in tüm karayolu ve demiryolu bağlantılarını kesti. Batılı müttefikler 11 ay boyunca kente havadan gıda ve kömür taşıyarak (Hava Köprüsü) ablukayı kırdı.
Demokratik Almanya Cumhuriyeti'nin (DDR) İlanı (7 Ekim)
Batı'da Federal Almanya Cumhuriyeti'nin (BRD) kurulmasından birkaç ay sonra, Sovyet bölgesinde DDR anayasası yürürlüğe girdi. Doğu Berlin başkent ilan edildi; Wilhelm Pieck ilk Cumhurbaşkanı, Otto Grotewohl ise Başbakan oldu.
Stasi'nin (Devlet Güvenlik Bakanlığı) Kuruluşu (8 Şubat)
Rejimi korumak ve olası muhalefeti kaynağında ezmek amacıyla gizli polis teşkilatı 'Stasi' (Ministerium für Staatssicherheit) kuruldu. Zamanla teşkilat, milyonlarca vatandaşı fişleyen devasa bir aygıta dönüştü.
17 Haziran İşçi Grevleri ve Sovyet Tanklarının Müdahalesi
Ağırlaştırılan işçi üretim kotalarına karşı Doğu Berlin'deki inşaat işçilerinin başlattığı grev, birkaç gün içinde tüm ülkeye yayılan genel bir halk isyanına dönüştü. Göstericiler özgür seçimler ve hükümetin istifasını istedi. Ayaklanma Sovyet tankları ve mermileriyle kanlı biçimde bastırıldı; en az 55 kişi yaşamını yitirdi.
13 Ağustos: Berlin Duvarı'nın İnşası Başladı
1949-1961 yılları arasında yaklaşık 2.7 milyon eğitimli ve genç yurttaşın Batı Berlin üzerinden Federal Almanya'ya kaçması DDR'ı ekonomik çöküşün eşiğine getirdi. Walter Ulbricht yönetimi, bir pazar gecesi kenti bölen 155 kilometrelik beton duvarı (resmi adıyla Antifaschistischer Schutzwall) inşa etti.
Erich Honecker İktidara Geldi
Ekonomik politikaları çıkmaza giren Walter Ulbricht, Sovyet lideri Leonid Brejnev'in desteğini arkasına alan genç politikacı Erich Honecker tarafından tasfiye edildi. Honecker 18 yıl sürecek kesintisiz liderliğine başladı.
Temel Antlaşma (Grundlagenvertrag) İmzalandı
Willy Brandt'ın Batı Almanya'da başlattığı Doğu Politikası (Ostpolitik) sayesinde iki Almanya arasında tarihi antlaşma imzalandı. İki devlet karşılıklı egemenliklerini tanıdı ve daimi temsilcilikler açtı.
Tarihin En Politik Maçı: Doğu Almanya 1 – 0 Batı Almanya
Hamburg Volksparkstadion'da oynanan Dünya Kupası grup maçında DDR milli takımı, turnuvanın şampiyonu olacak Batı Almanya'yı Jürgen Sparwasser'in 77. dakikadaki golüyle 1-0 mağlup etti. Bu galibiyet rejim tarafından büyük bir ideolojik zafere dönüştürüldü.
Batı'dan 1 Milyar Marklık Kurtarma Kredisi
Dış borçlarını ödeyemez hale gelen DDR'ın iflasını önlemek amacıyla Bavyera Başbakanı muhafazakar Franz Josef Strauss'un aracılığıyla Batı Almanya bankalarından 1 milyar D-Mark tutarında dev kredi temin edildi. Karşılığında sınırdaki otomatik ateşleme sistemleri kaldırıldı.
Honecker'in Resmi Bonn Ziyareti
Erich Honecker, Federal Almanya'nın başkenti Bonn'u ziyaret eden ilk ve tek DDR lideri oldu. Şansölye Helmut Kohl tarafından askeri törenle karşılandı; bu an Doğu Almanya rejiminin uluslararası meşruiyetinin tepe noktası olarak kabul edildi.
Macaristan Sınırının Açılması ve Prag Elçiliği Krizi
Macaristan'ın Avusturya sınırındaki dikenli telleri kesmesiyle on binlerce Doğu Alman tatil bahanesiyle Batı'ya kaçmaya başladı. Aynı günlerde binlerce yurttaş Batı Almanya'nın Prag ve Varşova büyükelçiliklerinin bahçesine sığındı.
Leipzig Pazartesi Gösterileri: "Wir sind das Volk!"
Leipzig'deki Aziz Nikola Kilisesi'nde başlayan barışçıl Pazartesi Gösterileri (Montagsdemonstrationen), 9 Ekim'de 70.000, sonraki haftalarda yüz binlerce kişiye ulaştı. Güvenlik güçleri halka ateş açmaya cesaret edemedi. 18 Ekim'de Honecker istifa etmek zorunda kaldı; yerine Egon Krenz geçti.
Berlin Duvarı Yıkıldı (Günter Schabowski'nin Gafı)
Canlı yayındaki basın toplantısında İtalyan bir gazetecinin yeni seyahat düzenlemesinin ne zaman yürürlüğe gireceğini sorması üzerine Politbüro sözcüsü Günter Schabowski şaşkınlıkla "Das tritt nach meiner Kenntnis … ist das sofort, unverzüglich" (Bildiğim kadarıyla hemen, derhal) cevabını verdi. Bu söz üzerine yüz binlerce Berlinli sınır kapılarına akın etti ve muhafızlar barikatları açmak zorunda kaldı. Duvar 28 yıl sonra çöktü.
İki Almanya'nın Yeniden Birleşmesi (Deutsche Einheit)
18 Mart 1990'daki ilk özgür seçimleri kazanan Lothar de Maizière hükümeti, 1 Temmuz'da Batı Alman Markı'na (D-Mark) geçti. 3 Ekim 1990 gece yarısı Doğu Almanya'nın 5 eyaleti (Brandenburg, Mecklenburg-Vorpommern, Saksonya, Saksonya-Anhalt, Thüringen) resmen Federal Almanya Cumhuriyeti'ne katıldı ve DDR haritadan silindi.
3. Doğu Almanya'da Günlük Yaşam: Trabant, Stasi ve Ostalgie
Demokratik Almanya Cumhuriyeti yalnızca siyasi gerilimlerden ibaret değildi; arkasında kendine has bir tüketim kültürü ve toplumsal bellek bıraktı:
- Trabant (Trabi): Termoplastik reçine ve pamuk atıklarından (Duroplast) üretilen, iki zamanlı motoruyla havaya mavi duman salan otomobil. Bir Trabant satın alabilmek için vatandaşlar 10 ila 15 yıl boyunca teslimat sırası beklemek zorundaydı.
- Stasi Kuşatması ve Fişleme: Yaklaşık 90.000 personeli ve 170.000 sivil muhbiriyle komşunun komşuyu, öğretmenlerin öğrencileri, hatta aile bireylerinin birbirini dinlediği akılalmaz bir paranoya toplumu inşa edildi.
- Sosyal Güvenlik ve "Ostalgie": İşsizliğin resmi olarak sıfır olması, kadınların iş gücüne katılımının %90'ı bulması, ücretsiz kreş imkanları ve neredeyse bedava toplu konut kiraları bugün eski Doğu Almanya kuşağında "Ostalgie" (Doğu Nostaljisi) adı verilen sosyolojik bir özlem dalgası yaratmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Resmi Potsdam Çağdaş Tarih Araştırmaları Merkezi verilerine göre 1961-1989 yılları arasında Berlin Duvarı'nı aşmaya çalışırken sınır muhafızlarının açtığı ateş, mayınlar veya boğulma sonucu en az 140 kişi yaşamını yitirmiştir. İki Almanya arasındaki tüm sınır hattında ölenlerin toplam sayısı ise bini aşmaktadır.
Merkezi planlı ekonominin piyasa taleplerine uyum sağlayamaması, sanayi makinelerinin yenilenememesi, Honecker'in refahı sürdürmek için Batı bankalarından aldığı milyarlarca marklık borçların faizlerini ödeyememesi ve SSCB'nin 1980'lerde ucuz petrol sevkiyatını kısması Doğu Almanya'yı 1989 yılında kaçınılmaz bir mali iflasa sürüklemiştir.